Ligt op 120 eilanden tussen 150 kanalen die door 400 bruggen over spannen worden. De talloze kunstschatten en de aparte levenswijze maken van Venetië een unieke stad.
Het gebied Venetië werd in de oudheid door lllyrische Venetianen bewoond, die in de 3de eeuw v. Chr. met Rome een bondgenootschap aangingen en spoedig geromaniseerd werden. In het jaar 452 vluchtten de bewoners van de kuststreek naar de lagune-eilanden en verenigden zich in 697 onder een ´doge´ (van het Latijnse ´dux´ = leider) in een Venetiaanse zeebond. In 811 werd Rivus Altus (Rialto), het huidige Venetië, zetel van de regering. Sinds 829, het jaar dat het gebeente van de evangelist Marcus van Alexandrië naar Venetië werd overgebracht, is de heilige Marcus patroon van de republiek die nu ook zijn naam en als wapen zijn leeuwen voert. De jonge staat kwam tot grote bloei dank zij de gunstige ligging op de handelsroute tussen het westen en oosten. De Venetianen bezetten de oostkust van de Adriatische Zee, veroverden in 1204 Constantinopel en vestigden zich zelfs in de kustgebieden van Griekenland en Klein-Azië. De Honderdjarige Oorlog met Genua werd in 1380 door Venetië met de zeeslag bij Chioggia gewonnen. In de 15de eeuw bereikte de republiek het hoogtepunt van haar macht: zij beheerste het hele oostelijke Middellandse-Zeegebied en breidde haar veroveringen uit op het Italiaanse vasteland tot Verona, Bergamo en Brescia (´Terra ferma´). Ook op cultureel gebied beleefde Venetië in de 15de en 16de eeuw haar grootste bloeiperiode. - Zowel het opdringen der Turken als de ontdekking van Amerika en van nieuwe zeewegen naar Indië tegen het eind van de 15de eeuw, verminderden echter haar macht. Venetië raakte om haar bezittingen op het vasteland verwikkeld in een oorlog met concurrerende machten als Frankrijk en de Spaans-Oostenrijkse dubbelmonarchie (16de eeuw). De strijd tegen de Turken werd in 1718 beslecht: Venetië raakte al haar bezittingen in het oosten kwijt. In 1797 maakte Napoleon een eind aan Venetië´s zelfstandigheid; bij de vrede van Campoformio kwam de stad tijdelijk en in 1814 definitief aan Oostenrijk; in 1866 werd Venetië herenigd met het koninkrijk Italië.

Kunstgeschiedenis :

Gewest

Evenementen :

Venetië (landstreek)

BEZIENSWAARDIGHEDEN.

Een interactieve plattegrond is te vinden op www.venicexplorer.net/

Op en rond het San Marco-plein

Ponte dei Sospiri De Brug der Zuchten verbindt aan de achterzijde het Dogenpaleis met de Gevangenis. Hier heeft o.a. Casanova gevangen gezeten.

Wandeling van Ponte di Rialto - Piazzale Roma

Is bij de Venetianen bekend als San Zanipolo en is een van de grootste van de stad. Aan het einde van de dertiende eeuw is men met de bouw van deze bakstenen kolos in Venetiaanse gotiek begonnen, maar pas in 1430 is hij voltooid en ingewijd. De buitenkant is pittoresk, het inwendige groots, met een imposant hoog schip en een door slanke, dubbele lancetvensters verlichte absis. Meer nog dan de architectuur zijn het echter de vele beelden en schilderijen die hier de aandacht opeisen.

Gedenktekens
Onder de vele opmerkelijke gedenktekens is het vroegste dat voor doge Marco Cornaro of Corner (10): een groep figuren uit een veel grotere compositie, door Nino Pisano kort na 1360 in Pisa vervaardigd, boven een houterig, liggend beeld van de overledene, kennelijk Venetiaans werk. De Madonna in het midden, die heel sierlijk in een lichte S-curve staat, is misschien wel het mooiste gotische beeld van Venetië. Aan de tombe van doge Antonio Venier (gestorven in 1400), een werk van Pierpaolo dalle Masegne, kunt u de niet zeer geslaagde stijl van de Venetiaanse gotische beeldhouwkunst van een jaar of veertig later aflezen (11). Dit monument is dan ook vooral van betekenis om zijn typisch Venetiaanse opbouw, die, met geringe wijzigingen, omstreeks 1425 door de Toscaanse beeldhouwers Pietro di Niccolò Lamberti en Giovanni di Martino in hun gedenkteken voor doge Tommaso Mocenigo (15) is toegepast. Deze curieuze mengeling van Toscaanse en Venetiaanse, gotische en renaissancemotieven - waaronder een op het beroemde beeld van Donatello in Florence gebaseerde St. Joris -, deze voorzichtige poging tot een soort bastaardrenaissance heeft tot de komst van de Lombardi voor de monumentale beeldhouwkunst in Venetië de toon gezet.

De familie Lombardo is hier met vijf monumenten uit de periode 1460- 1510 vertegenwoordigd. Het oudste is dat van Pietro, voor de doge Pasquale Malipiero (14), dat, afgezien van een gotisch baldakijn, in zuivere renaissancestijl is opgetrokken, met fijnzinnig gebeeldhouwd lofwerk en een prachtig timpaan met een door engelen ondersteunde dode Christus. Daar in de buurt bevindt zich het monument voor Marcello (16) van rond 1475, waar Pietro Lombardo in een strenger classicistisch werk het gotische baldakijn heeft laten maken, al heeft het geheel te lijden van de ongelukkige verhouding tussen de groot uitgevallen figuren en de architectonische omlijsting. In het monument voor doge Pietro Mocenigo (2), dat tussen 1476 en 1481 is opgericht, hebben de Venetiaanse beeldhouwkunst en architectuur van de renaissance ten slotte een zelfbewuste, rijpe stijl gevonden. Alle van Toscaanse monumenten gekopieerde elementen zijn verdwenen, de verhouding tussen de beelden en de omlijsting is zuiver getroffen en de robuuste strijders die de sarcofaag dragen en de herrezen Christus bovenaan stralen een heroïsche en toch persoonlijke vitaliteit uit. Onderaan ziet u twee reliëfs van de Werken van Hercules - typerende staaltjes van het streven om de heidense mythologie voor christelijke doeleinden in te zetten -, waarin men de hand van Tullio en Antonio Lombardo heeft herkend. De laatste twee Lombardo-monumenten in de kerk zijn hoofdzakelijk het werk van Tullio: het ene herdenkt doge Andrea Vendramin (9), het andere doge Giovanni Mocenigo (1); ze dateren respectievelijk uit de jaren 1492-1495 en 1500-1510. Beide getuigen van zijn wens om te komen tot een visie op de oudheid door te werken in klassieke trant, zonder echter te blijven steken in slaafse imitatie van antieke voor- beelden. Dezelfde opvatting spreekt uit het proza van Pietro Bembo, die liever probeerde in Ciceroniaans Toscaans dan in Ciceroniaans Latijn te schrijven en die, samen met vele collega-humanisten, de volkstaal het prestige van een klassieke taal heeft gegeven. Tullio Lombardo had ten minste één klassiek beeld in zijn bezit en heeft zich door vele andere laten inspireren. Ook de statige allegorische figuren op het grafmonument voor Mocenigo zijn onmiskenbaar door Grieks-Romeinse voorbeelden beïnvloed, al zijn ze niet op bepaalde beelden gebaseerd. Op datzelfde monument komen twee bijzonder mooie naakten voor, op het reliëf St. Marcus doopt Anianus. Oorspronkelijk hebben op het monument voor Vendramin een naakte Adam en Eva gestaan, maar die zijn in de preutse negentiende eeuw verwijderd en hun plaats is ingenomen door beelden van Lorenzo Bregno (de Adam bevindt zich thans in het Metropolitan Museum in New York).
In vergelijking met de voorjaarsfrisheid van het werk van de familie Lombardo doet een grafmonument als dat voor doge Leonardo Loredan (8), dat in 1572 is voltooid, denken aan de volle zomer. Het is ontworpen door de architect Girolamo Grapiglia; het beeldhouwwerk is van Danese Cattaneo, die verantwoordelijk is voor de fraaie bronzen reliëfs, en Girolamo Campagna, die de centrale figuur van de doge heeft gemaakt. De zomer gaat over in de herfst en statigheid maakt plaats voor hol vertoon in het reusachtige mausoleum voor Valier (4), dat tussen 1705 en 1708 door een groep vooraanstaande Venetiaanse beeldhouwers is vervaardigd. De elegantie van de achttiende eeuw komt tot uiting in de reeks fijnzinnige bronzen reliëfs van Giuseppe Mazza in de kapel van San Domenico (5), van omstreeks 1720, en in de reeks haut-reliëfs van Giovanni en Antonio Bonazza, G.M. Morlaiter en anderen in de Cappelia del Rosario (12). Het kleine romantische monument voor Marchese Chastler (18) van Luigi Zandomeneghi vormt een gracieuze epiloog bij de geschiedenis van de Venetiaanse beeldhouwkunst in deze kerk.
Schilderijen Zie zeker Olga´s Gallery! voor werken van Bellini in deze kerk.

Hoewel de kerk minder rijk is aan schilderijen dan aan beeldhouwwerk, bevat ze toch een aantal belangrijke stukken. Op een van de altaren in het schip (3) staat een veelluik van Giovanni Bellini, een heel vroeg werk, waarschijnlijk uit de jaren zestig van de vijftiende eeuw. Een vergelijking tussen de hoekige, halfnaakte St. Sebastiaan en de reliëfs van Hercules op het naburige Mocenigo-monurnent (2) doet vermoeden dat Bellini in dit stadium van zijn loopbaan het naakt meer zag als een ietwat pijnlijke iconografische noodzaak dan als iets dat op zichzelf mooi kon zijn. Later zou hij zich door de Lombardi laten inspireren. Het mooiste schilderij in de kerk is misschien wel St. Antonius deelt aalmoezen uit (6, zevende van boven) van Lorenzo Lotto, waarvan de warme kleurschakeringen lijken te zijn ontleend aan de zachte Turkse tapijten die in de compositie zo´n belangrijke plaats innemen. Het werk is geschilderd in 1542. In de Cappelia del Rosario (12) zijn enkele stralende schilderijen van Paolo Veronese in een modern plafond verwerkt. Een zeventiende-eeuwse kopie van Titiaans Martelaarschap van Petrus (17) is een magere afspiegeling van wat eens een van de beroemdste schilderijen van Venetië was, dat echter in 1867 is verbrand. De kapel van San Domenico (5) heeft een plafondschildering van Piazzetta, licht van toets en delicaat van kleur.

Ospedaletto
Wanneer u de kerk door de deur aan de zuidzijde verlaat en linksaf slaat, komt u in een calle die wordt beheerst door de façade van de kerk van het Ospedaletto, die uitpuilt van de zware, gespierde telamons, leeuwenmaskers en hoofden van reuzen, waarvan er een zijn tong uitdagend uit zijn mondhoek steekt. Deze gevel, die tussen 1662 en 1674 naar ontwerp van Baldassare Longhena is gebouwd, is een tour de force van groteske architectuur, een meesterwerk van barokke extravagantie en overdrijving, waaraan alle gebeeldhouwde elementen veel te groot zijn - met opzet. Hieruit spreekt de wil om de beschouwen te choqueren en van zijn stuk te brengen tot de rillingen hem over de rug lopen; dit eigenaardige, surrealistische karakter heeft het Ospedaletto gemeen met verscheidene andere beelden en bouwwerken die Venetië in de zeventiende eeuw heeft voortgebracht. Vele elementen van de decoratie gaan terug op klassieke bronnen, maar een groter verschil met het bedaarde, milde classicisme van de Lombardi is volstrekt ondenkbaar.

Santa Maria Formosa
Even voorbij de kerk rechts leidt de Calle dell´Ospedaletto via de Calle Lunga naar de Campo Santa Maria Formosa, waar u aan de voet van de campanile weer een van de groteske koppen ziet die zo´n grote rol spelen in het Venetiaanse straatbeeld.

Kerk is gesticht door een bisschop aan wie Maria was verschenen in de gestalte van een formosa matrone, die hem beval een kerk te bouwen op de plaats waar een witte wolk tot stilstand zou komen. Het woord formosa is lastig te vertalen, want het betekent zowel ´mooi´ als ´weelderig´. Misschien heeft Palma Vecchio ons aan de beste definitie geholpen met zijn schilderij van St. Barbara, de vlees geworden robuuste Venetiaanse schone, boven het altaar in het zuiderdwarsschip van de kerk. St. Barbara was de schutsvrouwe van de artilleristen, wier scuola in deze kerk haar kapel had, en een passender voorwerp van militaire devotie laat zich moeilijk denken.
Tegen de zuidmuur van het zuidertransept bevindt zich een grafmonument voor leden van de Antwerpse familie Hellemans. Stelt u zich de vreugde van Aernout Hellemans Hooft (een zoon van Pieter Cornelisz.) eens voor toen hij in 1649, na overal in de stad te hebben gezocht, hier eindelijk de tombe van ´de ooms´ uit Antwerpen aantrof. Natuurlijk schreef hij de grafschriften zorgvuldig over in zijn reisdagboekje.

Deze kerk bevat nog één ander zeer belangwekkend schilderij, namelijk de polyptiek van de Mantelmadonna van Bartolomeo Vivarini (zie hier zijn werken) een gesigneerd werk, dat het jaartal 1473 draagt. Uit documenten is bekend dat de parochianen voor dit altaarstuk geld bij elkaar hebben gebracht; de rond Maria samengedromde figuurtjes zijn kennelijk portretten van de pastoor in zijn beste koormantel, de kapelaan en hun kleine kudde. De Venetiaanse typen zijn de laatste vijf eeuwen weinig veranderd. De oude vrouw met de witte hoofddoek kunt u hier elk moment over de markt zien schuifelen en de koster in de witte superplie zal wel eens het licht voor u aandoen.
Interieur
Architectonisch gezien is dit interieur zonder weerga. De kerk is in 1492 door Mauro Coducci herbouwd volgens een ouder grondplan, waarschijnlijk uit de elfde eeuw, en vormt een opmerkelijk aantrekkelijke kruising tussen de Veneto-Byzantijnse stijl en de Venetiaanse renaissance- stijl, en laat ons zien waarin de laatste op de eerste heeft teruggegrepen. Met zijn door schermen van slanke zuilen gedragen koepeltjes en tongewelven combineert het interieur de elegantie van de ornamenten uit de vroege renaissance met de ruimtewerking van een Byzantijnse kerk.
Een van de kapellen in de kerk was oorspronkelijk het oratorium van de Scuola dei Casselleri - de makers van kisten voor de uitzet -, die een hoofdrol hebben gespeeld in een van de meer kleurrijke Venetiaanse legenden. Op een dag in het jaar 944 was een aantal meisjes op weg naar de kathedraal toen een bende Slaven op het toneel verscheen en hen schaakte, met de bedoeling hen naar Dalmatië te ontvoeren. De Casselleri zetten echter de achtervolging in en wisten de meisjes te redden. Als beloning vroegen zij de doge of hij hen telkens op de verjaardag van het voorval in hun scuola zou komen bezoeken. ´Maar als het nu regent ?´ vroeg de doge. ´Dan geven wij u een hoed.- ´En als ik nu dorst krijg ?´ ´Dan schenken wij u wijn.´ En daarom trok de doge tot 1797 jaarlijks op Maria-Lichtmis, in gezelschap van zijn hoogwaardigheidsbekleders, in processie naar de kerk van Santa Maria Formosa, waar hem plechtig een strooien hoed en een glas wijn werden overhandigd. Een van de hoeden is te bezichtigen in het Museo Correr en een schilderij van de ceremonie ziet u in de Galleria Querini-Stampalia.

Campo Santa Maria Formosa
Is een erg aardig pleintje, dat elke morgen vol kleurige fruit- en groentekramen staat en waar het altijd gezellig is. Hoewel het op slechts een paar minuten lopen van de Piazza San Marco ligt, heerst er de sfeer van een van de meer afgelegen wijken van de stad, waar de toeristen zelden doordringen. Rond het plein staan diverse interessante paleizen. Nr. 5246, het Palazzo Vitturi, is bezet met enkele fraaie fragmenten Byzantijns beeldhouwwerk, waaronder een door Ruskin hogelijk geprezen kruis. Het Palazzo Malipiero-Trevisan (nr. 5250), waarvan de gevel met marmeren schijven is versierd, is een mooi bouwwerk uit de zestiende eeuw, misschien een werk van Sante Lombardo, de zoon van Tullio.

Galleria en Biblioteca Querini-Stampalia
Aan de zuidzijde van de kerk leidt een smalle doorgang naar de Campiello Querini-Stampalia, genoemd naar de Galleria en Biblioteca Querini-Stampalia, die zijn ondergebracht in het vroeg-zestiende- eeuwse Palazzo Querini aan de overzijde van de kleine rio. De bibliotheek, die een grote collectie Venetiaanse boeken en prenten bezit, bevindt zich op de eerste verdieping, de kunstcollectie op de tweede (geopend, behalve ´s maandags, van 10-16 uur, ´s winters tot 15 uur). Dit paleis is met de kunstvoorwerpen in 1868 aan de stad Venetië vermaakt en de ruime vertrekken op de piano nobile (de ´bel-etage´) laten nog altijd zien hoe een patriciërswoning in het begin van de negentiende eeuw was ingericht. Dit is een van de minst bezochte musea van Venetië, maar het is een der aardigste voor wie rondslentert op zoek naar de sfeer van de oude stad. De meeste schilderijen en andere kunstvoorwerpen zijn van bijschriften voorzien en de volgende alinea´s zijn slechts bedoeld om de aandacht te vestigen op enkele van de beste stukken.

In de in vrolijke kleuren beschilderde en met stucwerk versierde toegangshal staan onder meer een aard- en een hemelglobe van Willem Blaeu uit de zeventiende eeuw. Hierna komen wij in een zaal met 69 schilderijen van het leven in Venetië in de tweede helft van de achttiende eeuw, gemaakt door Gabriele Belia. Er is een afbeelding van carnavalsvierders op de Piazzetta, met acrobaten en kwakzalvers. Op andere schilderijen zien wij de trouwpartij van een adellijk paar in de Santa Maria della Salute en de gemaskerde en in domino´s gestoken figuren in de Ridotto. Er is een gezicht op de Piazza op Hemelvaartsdag, met kraampjes midden op het plein. Andere schilderijen tonen de opzichtige officiële ceremonies - de verkiezing van een doge, het bezoek van doge en Senaat aan de Santa Maria Formosa en wat dies meer zij. Ondanks, of misschien juist dank zij, hun kinderlijke onbeholpenheid geven ze een pakkend beeld van het leven in Venetië in de jaren van koortsachtige uitgelatenheid kort voor de val van de republiek.

Aan de andere kant van de toegangshal bevinden zich achttien vertrekken die stuk voor stuk wel iets belangwekkends bevatten, nu eens een schilderij en dan weer een fraai Venetiaans meubelstuk. In zaal III hangt van Sebastiano Bombelli, de beste Venetiaanse portretschilder uit de zeventiende eeuw, onder meer een portret ten voeten uit van de jonge Girolamo Querini, die met een zinnelijke mond staat te pralen in zijn rode toga.
Zaal VII heeft een geslaagde neoklassieke inrichting, die een passende achtergrond vormt voor een sprankelend en levendig terracottabeeldje van Antonio Canova; het is een schets voor het marmeren beeld van Napoleons moeder (thans in Chatsworth in Derbyshire) of misschien voor dat van Napoleons zuster Elisa (thans in Wenen).
Zaal VIII is gewijd aan de beste renaissanceschilderijen van de collectie. Er is een Opdracht in de tempel van Giovanni Bellini, een nauwkeurige kopie naar een Mantegna, waaraan enkele koppen zijn toegevoegd (een foto van de Mantegna hangt ernaast, achter een gordijn). De tondo van Maria met Kind is een werk van de Florentijn Lorenzo di Credi  en de andere Maria met Kind wordt toegeschreven aan Bellini. De aangrijpendste schilderijen in dit vertrek zijn echter de onvoltooide portretten van Francesco Querini en zijn vrouw Paola Priuli, door Palma Vecchio, die zij kort voor de dood van de schilder in 1528 ter gelegenheid van hun huwelijk hadden besteld. Vooral het portret van Palma Priuli is fascinerend, door het mooie zachte kleurengamma van gele en bruine tinten, en door de weemoedig peinzende gelaatsuitdrukking van de geportretteerde, die schuchter en verlegen door de eeuwen bet.
In het volgende vertrek hangt nog een werk van Palma, een idyllische Sacra conversazione (Madonna met heiligen), geschilderd in zijn gewone palet van herfsttinten, maar na zijn dood door een navolger voltooid. Het briljante, zij het onaantrekkelijke middelpunt van deze zaal is echter Vincenzo Catena´s Judith. Evenals Palma is Catena in de voetsporen van Giorgione getreden, maar hij heeft de warme kleuren en de doezelige factuur van zijn leermeester laten varen voor een hard, stug palet, dat het schilderij een- ietwat chirurgisch karakter geeft. Het plafond van dit vertrek is in de achttiende eeuw zwierig beschilderd, misschien door Sebastiano Ricci.
Dan volgt een gang, waarna twee zalen gewijd zijn aan werk van Pietro Longhi, voornamelijk genrestukken, hoewel een van de aantrekkelijkste schilderijtjes leden van kloosterorden voorstelt. Wij zien onder meer een aardrijkskundeles, het interieur van de Ridotto, feestelijk uitgedoste leden van de familie Sagredo en, als tegenwicht, Venetianen die de zeven sacramenten ontvangen, van de doop tot het heilig oliesel. Deze in koele pasteltinten geschilderde, levensechte kijkjes in het Venetiaanse privé-leven zijn bijzonder charmant.
In de volgende vertrekken staan enkele typisch Venetiaanse meubelstukken uit de achttiende eeuw - grof gemaakt, maar ontworpen met gevoel voor fantasie en met fijnzinnige schilderijtjes versierd. In zaal XVIII hangen een paar bijzonder grote en pompeuze portretten van Querini´s uit de achttiende eeuw, waarvan een van de hand van G.B. Tiepolo.

Familie Lombardo
Zelden hebben in de geschiedenis van de Europese kunst schilders, beeldhouwers en architecten zo harmonisch samengewerkt als tijdens de vroege renaissance in Venetië. Zij waren zowel door een uitzonderlijk eensgezind streven als door een complex netwerk van persoonlijke vriendschappen met elkaar verbonden. In dat netwerk namen de leden van het geslacht Lombardo een positie van essentieel belang in, want zij zijn de uitvinders van de architectonische en sculpturale stijl die op zo vele schilderijen van Giovanni Bellini en zijn tijdgenoten is verbeeld. Pietro Solaro, genaamd Lombardo, is rond 1435 in Lombardije geboren en in Toscane opgeleid; daarna heeft hij een tijdlang in Padua gewerkt, waar hij in contact kwam met de humanistische geleerden van de universiteit. Voor een van hen heeft hij een gedenkteken in Florentijnse stijl gemaakt. In 1475 verzuchtte een schrijver: ´O Padua, je dankt je luister aan je bouwwerken en je burgers, maar ook aan het werk van de beroemde beeldhouwer Pietro Lombardo;´ Op dat moment had deze echter Padua al achter zich gelaten en was hij in Venetië werkzaam als architect. Zijn eerste werkstuk was het koor van de San Giobbe, dat door zijn uitgesproken Florentijnse karakter echt een buitenbeentje is. Pietro Lombardo wist zich echter spoedig de Venetiaanse toon eigen te maken en zijn latere bouwwerken vormen, met hun overvloed van marmerbekleding en scherp gebeitelde ornamenten, een buitengewoon geslaagde aanpassing van de stijl van de renaissance aan de behoeften en de omstandigheden van de lagune. Wat Giovanni Bellini voor de schilderkunst had gedaan, deed Pietro voor de architectuur, en zijn zoons Tullio en Antonio, die nauw met hem samenwerkten, brachten hetzelfde tot stand in de beeldhouwkunst.

De brug op de hoek van de Campiello Querini-Stampalia leidt naar de Fondamenta Remedio. Via de eerste straat rechts, Calle del Remedio, de eerste links, Calle del Angelo, en de tweede rechts, Calle Canonica,  bereikt u door smalle steegjes de Piazza San Marco.

Met dank aan Filip Ria en Nathalie